MİLLET İSTERSE VEKİLİNİ GERİ ÇAĞIRMALI MI? (impiri/recall)

Demokrasi ile başlayan süreçlerde temsil hakkını elinde bulunduran aristokrat veya siyasi erkin de en somut denetlenebildiği bir yöntem var. Geri çağırma hakkı (impiri / recall), yani seçmenin vaatlerini yerine getirmeyen vekili görev süresi dolmadan sandık zoruyla görevden alabilmesi, doğrudan veya güçlü temsili savunan radikal demokrasi modellerinde tarihin farklı dönemlerinde ve günümüzde başarıyla uygulanmıştır.

Bu hak, gücün tek bir liderde veya meclis elitinde toplanmasını engellemek, temsili doğrudan halkın elinde tutmak için geliştirilmiş en sert denetim mekanizmasıdır. Ancak günümüzde ülkemizdeki SİYASİ PARTİLER YASASININ ne yazık ki bu demokratik unsurların sağlıklı işlemesini daha ilk süreçte sekamete uğrattığını düşünürsek, bu demokratik hakkın ülkemizde uygulanabilmesi biraz hayal ürünü gibi gelebilir. Ancak; Aşağıda vereceğimiz örneklerde Tarihte ve günümüzde bazı ülkelerin somut uygulamalarını da göz ardı etmemeliyiz. Seçmen kitlesinin bu bilgileri edinmesi kendi hakkını savunması adına çok mühim bir vatandaşlık görevidir.

Buyrun hep beraber okuyalım…

 1. Antik Dönem: Atina Demokrasisi (Ostrasizm ve Doğrudan Denetim)

Antik Atina'da modern anlamda "milletvekili" yoktu çünkü doğrudan demokrasi uygulanıyordu; ancak yürütme yetkisini elinde tutan kurullar, generaller ve yöneticiler halk meclisi (Ekklesia) tarafından her an görevden alınabilirdi.

• Ostrasizm (Çanak Çömlek Mahkemesi): Halk, gücü elinde toplayıp tiranlaşma eğilimi gösteren veya halkın iradesine ihanet ettiğini düşündüğü liderleri/yöneticileri, üzerlerine isimlerini kazıdıkları kırık çömlek parçalarıyla (ostrakon) oylayarak 10 yıllığına şehirden sürgün edebiliyordu. Bu, geri çağırma hakkının tarihteki en arkaik ve radikal formudur.

 2. Modern Tarihin İlk Radikal Uygulaması: 1871 Paris Komünü

Siyaset felsefesinde geri çağırma hakkını kurumsal bir yasa haline getiren ilk yönetim 1871 yılındaki Paris Komünü olmuştur.

• Mutlak Sorumluluk: Komün yönetimi, seçilen tüm delegelerin, kamu görevlilerinin ve yargıçların halka karşı doğrudan sorumlu olduğunu ilan etti.
• Eğer bir delege halkın taleplerine aykırı davranırsa, seçmenlerin topladığı imzalarla görev süresinin dolması beklenmeden anında görevden alınabiliyor ve yerine yenisi seçilebiliyordu. Bu model, Karl Marx ve Lenin gibi düşünürler tarafından "gerçek işçi demokrasisi ve güçlü temsil" modeli olarak teorileştirilmiştir.

 3. Sovyetler Birliği (SSCB) ve Sosyalist Blok Dönemi

1917 Ekim Devrimi'nden sonra Sovyet anayasalarında (özellikle 1918 ve 1936 anayasalarında) geri çağırma hakkı yasal bir hak olarak yer almıştır.

• Kağıt Üzerinde Kalan Hak: Teoride, fabrikalardan ve yerel konseylerden (sovyetlerden) seçilen milletvekilleri, kendilerini seçen işçi veya köylü kurulları tarafından görevden alınabiliyordu. Ancak pratikte, Sovyetler Birliği’nin tek parti diktatörlüğüne ve lider odaklı (Stalinist) bir bürokrasiye evrilmesiyle birlikte bu hak, halkın iradesinden ziyade Komünist Parti’nin istemediği vekilleri tasfiye etme aracına dönüşmüştür.

 4. Günümüzdeki En Etkin Uygulama: ABD (Eyaletler Düzeyi)

Geri çağırma hakkı, günümüzde kapitalist ve liberal bir sistemde en profesyonel şekilde Amerika Birleşik Devletleri’nde uygulanmaktadır. Popülist akımların yükseldiği 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında anayasalara girmiştir.

• Vali ve Vekillerin Görevden Alınması: ABD'de federal düzeyde olmasa da, şu an 19 eyalette (başta California, Oregon, Michigan, Wisconsin olmak üzere) eyalet valileri, belediye başkanları ve eyalet meclisi milletvekilleri halk tarafından geri çağrılabilmektedir.
• Canlı Örnekler: 2003 yılında California halkı, topladığı imzalarla Vali Gray Davis’i görev süresi bitmeden "geri çağırma" (recall) seçimine götürmüş, sandıkta görevden almış ve yerine ünlü aktör Arnold Schwarzenegger’i vali seçmiştir. Benzer şekilde 2012 yılında Wisconsin Valisi için de bu süreç işletilmiştir.

 5. Modern Anayasal Modeller: Venezuela ve İsviçre

• Venezuela Anayasası (Madde 72): Hugo Chavez döneminde 1999 yılında yapılan anayasada, devlet başkanı dahil seçilen tüm kamu görevlilerinin, görev sürelerinin yarısını tamamladıktan sonra halkın %20'sinin imzasıyla geri çağırma referandumuna götürülebileceği hükme bağlanmıştır. Nitekim devlet başkanları için bu referandumlar fiilen yapılmıştır.
• İsviçre: Doğrudan demokrasinin kalesi olan İsviçre’de bazı kantonlarda (örneğin Uri, Solothurn, Schaffhausen), yerel meclisleri veya kanton hükümetlerini topluca geri çağırma hakkı (Abberufung) anayasal bir hak olarak hala yürürlüktedir.

 Güçlü Temsilin Emniyet Supabı

Tarih bize gösteriyor ki; geri çağırma hakkı ne zaman yürürlüğe girse, milletvekilleri parti liderlerinin iki dudağına bakmayı bırakmış, tamamen kendilerini seçen halkın taleplerine odaklanmıştır. Bu hak, meclis yapısını ve denetim organlarını dinamik tutan, sistemin kısırlaşmasını engelleyen en büyük kurumsal kamçıdır.

Türkiye'de olmayan, ancak arzu ettiğimiz  o "güçlü temsil" modelinde, geri çağırma hakkının kötüye kullanılmasını (örneğin trollerin veya organize grupların dürüst bir vekili sürekli görevden almaya çalışmasını) engellemek için, sizce nasıl bir hukuki baraj veya imza oranı konulmalıdır? Bu hakkın sınırları ne olmalıdır? Bu tarz sıkıntılar için güncellenmiş çözümler üretilmelidir.  Her şey halkın sesinin kendi meclisinde daha net bir şekilde duyulması adına yapılmalı(mı)dır?. Sorular çoğaltılabilir ancak seçmenin verdiği oy ile meclise giden bir milletvekili onu seçen seçmene sormadan siyasi pozisyonunu değiştirmekte ve bu eylemi için hiçbir izne tabi olmadan özgürce hareket edebilmektedir. Anayasa da ki bu boşluk, milletvekilin hem seçmenine hem de onu meclise taşıyan siyasi çizgiye karşı sorumsuzca olduğu kadar, milletvekiline oy veren halkın da  demokrasi de var olan  egemenlik hakkını koruyamadığı bir duruma dönüştürmüştür. Bu kabul edilemez ve “EGEMENLİK” hakkı gasp edilmiş seçmen kitlesinin oyları, kendi rızası dışında bir siyasi çizgide temsil edilemez.

Devlet, Adalet ve Bağımsızlık konusunda zaafa düşmemelidir.

Şimdi size soruyorum, bu anayasa ile gerçekten;

EGEMENLİK KAYITSIZ ŞARTSIZ MİLLETİN midir?

https://mehmettozlu72.blogspot.com/2026/05/modern-cagin-ilham-aldigi-ulke-likya.html